تـحـقـیـق کـن
تحقیق و مقالات دانش آموزی و دانشجویی

آغاز حرکت مردم علیه استبداد و پیروزی نهضت مشروطه

مظفرالدین شاه

در اواخر دوره ی سلطنت ناصرالدین شاه، مردم، رفته رفته اعتراض خود نسبت به حکومت قاجار را آشکار کردند. ترور ناصرالدین شاه، آخرین نمونه ی این نارضایتى عمومى بود. او پادشاهى خودکامه بود که در طى حکم رانى پنجاه ساله اش، با شیوه هاى استبدادى، از ابراز علنى انتقادهاى مردم جلوگیرى مى کرد.

جانشین او، مظفرالدین شاه، فردى سست عنصر، بى اراده و بیمار بود و توانایى سروسامان دادن به امور کشور را نداشت. امّا در عین حال، رئوف و مهربان بود. مظفرالدین شاه، عین الدوله را که فردی مستبد بود، به عنوان صدراعظم انتخاب کرد و اداره ی مملکت را به او سپرد.

مظفرالدین شاه نیز مانند پدرش، سه بار به اروپا سفر کرد. پیامد این سفرها، هزینه هایى سنگین بود که دولت با گرفتن وام از بیگانگان، آن را تأمین مى کرد.

هم زمان، در روزنامه ها ماجراهایى از این سفرها درج مى شد و خشم عمومى را برمى انگیخت.

خشونت هاى عین الدوله و حاکمان ایالت ها، هم راه با فقر عمومى و رکود شدىد اقتصادى نیز، بر این نارضایتى ها مى افزود و کشور را در آستانه ی یک شورش سراسرى قرار مى داد.

82429470 71412663 - آغاز حرکت مردم علیه استبداد و پیروزی نهضت مشروطه
محرم سال ۱۳۲۳ ق /فروردین ۱۲۸۴ ش مناسب ترین فرصت را براى اعتراض هاى مردمى فراهم
۱. مرآت الوقایع مظفری و یادداشت های ملک المورخین، کتاب دوم، صص ۴۹ ، ۵۲ – ۵۴ ،۵۸ ، ۶۴ ، ۶۵ و ۶۸.
۲. ن.ک: سفرنامه فرنگستا ن(سفر اوّل مظفرالدین شاه)، صص ۸۹ و ۲۱۷ – ۲۲۹ ؛ ناظم الاسلام کرمانی، همان، ج ۱، صص۱۲۸-۱۳۱
۳. ن.ک: محیط مافی، مقدمات مشروطیت، صص ۸۲ و ۸۳

نوشته های مرتبط

کرد. روحانیون با استفاده از حضور مردم در مراسم عزادارى حضرت اباعبداللّه الحسین علیه السلام، ضمن تکیه بر جنبه ی ستم ستیزى قیام آن حضرت، پیام عدالت خواهى را بین مردم تبلیغ مى کردند. از این تاریخ تا ۱۴ جمادى الثانى ۱۳۲۴ ق / ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ ش سلسله حوادثى رخ داد که سرانجام به پیروزى نهضت مشروطه انجامید. ۱ در ادامه با مهم ترین حوادثی که منجر به پیروزی این نهضت شد، آشنا می شوید.

١. ماجرای نوز بلژیکى

یکی از حوادث شتاب دهنده ی جنبش مشروطیت ماجرای نوز بلژیکی بود. این واقعه واکنشی در برابر توهین به مقدسات مردم مسلمان ایران به شمار می رود، که آغازگر یک جنبش عمومی شد.
اروپاییانى که در تهران بودند، در مراسم سال نو محفلى مى آراستند و در آن، با پوشیدن لباس هاى مختلف و زدن صورتک (ماسک) بر چهره، جشن بالماسکه برپا مى کردند.

در مراسم سال ۱۲۸۳ ش موسیو نوز بلژیکى، که طبق قرارداد گمرکى ایران و روسیه (۱۲۸۰ ش) کارگزار روس ها در امور گمرک ایران بود، با لباس روحانیان و در حالى که قلیان به دست داشت، عکس گرفت. این عکس در محرم ۱۳۲۳ ق / ۱۲۸۳ ش در میان مردم عزادار پخش و موجب اعتراض مردم شد؛ زیرا بلژیکى ها که از سال ۱۳۱۵ ق / ۱۲۷۶ ش اداره گمرک هاى ایران را به دست گرفته بودند، با بدرفتاری، افکار عمومى را بر ضد خود تحریک کرده بودند.

نهضت مشروطه بود. پس از آن، طرف داران نهضت تلاش کردند حرکتى را که سیّدعبدالله بهبهانى آغاز کرده بود، بدون نتیجه رها نشود. به اعتقاد آنان، این گام اگر با موفقیت به پیش مى رفت، قدم هاى مهم تر پشت سر آن برداشته مى شد. ۲ بنابراین، آیت الله سیّدعبدالله بهبهانى با آیت الله سیّد محمّد طباطبایى متحد شد. این اتحاد، تا پایان حرکت مذکور، ادامه یافت.

همکارى این دو سیّد روحانى، مردم ستم دیده و آزادى خواهى را که از مدّت ها قبل در «انجمن هاى مخفى» تشکّل هاى کوچکى فراهم آورده بودند، امیدوار ساخت، تا از گوشه و کنار سر برآورند و آماده ی قیام شوند. در ادامه ی این جریان و هم زمان با سفر سوم مظفرالدین شاه به اروپا، عده اى از بازرگانان در

۱. ناظم الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، بخش اول، مقدمه، صص. ۱۳۱، ۲۲۰ ، ۲۲۱، ۲۶۶ -۲۷۳، ۲۹۳-۲۸۰
۲. ن. ک: اعظام قدسی، خاطرات من، ج ۱، صص ۱۲۷ و ۱۲۸
۳. رضوانى، انقلاب مشروطیت، صص ۷۶ و ۷۷

۲. نارضایتی مردم ایالت ها

در ایالت ها نیز حادثه هایى رخ داد که نشان گر فراگیر بودن نارضایتى مردم بود. معروف ترین این حوادث ماجراى شلاق خوردن سه تن از علماى کرمان بود که براى مقابله با فرقه ی «شیخیه» در این شهر قیام کرده بودند. این سه، پس از آن که به فلک بسته شدند، از شهر اخراج گردیدند.

در ماه رمضان سال ١٣٢٣ ق، به ویژه ایّام عزادارى امیرالمؤمنین (ع)، محور اصلى سخن رانى واعظان تهران، موضوعِ توهین به این عالمان بود که براى حفظ تشیّع در برابر فرقه هاى ساختگى به پا خاسته بودند.

در دیگر ایالت ها و شهرها نیز شرایط نامساعد بود؛ شعاع السلطنه، حاکم فارس، با ستم گرى هاى

۱. آبراهامیان نوشته است: نخستین اعتراض به صورت یک راهپیمایى آرام در جریان مراسم عزادارى ماه محرم بود. حدود دویست تن از مغازه داران و وام دهندگان، خواستار عزل موسیو نوز بلژیکى و بازپرداخت وام هایى شدند که دولت از آن ها گرفته بود. ( ایران بین دو انقلاب، ص ۱۰۴.)
۲. ن.ک: ناظم الاسلام کرمانی، همان، بخش اول، صص ۳۱۲ – ۳۲۴ ؛ ملک زاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، صص ۸٠ – ۸۶
خود، موجب نارضایتی مردم شده بود. مردم خراسان از ستم گرى هاى غلامرضا خان آصف الدوله به جان آمده بودند.

بیش تر بدانید

در قم، فردى که امتیاز جابه جایى مسافران تهران – قم را به دست آورده بود، آشکارا به خودسرى مى پرداخت. او که به «عسکر گاریچی» شهرت داشت، با بى احترامى به یک زن پاک دامن، عالمان قم را به واکنش واداشت، امّا دولت به سادگى از کنار اىن حوادث گذشت. درنتیجه، دامنه ی اعتراض ها بیش تر گسترش یافت. ۱

٣. ماجرای بانک استقراضى روس

با وجود مخالفت عمومى، روس ها در محل یک قبرستان متروک، ساختمان بانک استقراضى روس را بنا نهادند. آیت الله سیّدمحمّد طباطبایى به شدّت با این کار مخالفت کرد. مردم نیز از این اقدام روس ها، ناخشنود بودند. بنابراین، یک اعتراض عمومى شکل گرفت، امّا روس ها، با بى اعتنایى، به کار خود ادامه دادند. تا این که موضوع به اطلاع مراجع تقلید نجف رسید.
آیت الله سیّدمحمّد طباطبایى و سیّدعبدالله بهبهانى و روحانى دیگرى به نام میرزا مصطفى آشتیانى ۲
به هم راه مردم تهران در یک شورش عمومى، ساختمان مذکور را با خاک یکسان کردند.

۴. فلک شدن بازرگانان

در دوران قاجاریه برخی از کالاهای مورد نیاز مردم مانند نفت، کبریت و قند از روسیه وارد می شد. در اثر جنگ روس و ژاپن نرخ قند افزایش یافت ۴ و شعله هاى اعتراض مردم را برافروخت.

بیش تر بدانید

عین الدوله گران شدن قند را بهانه کرد تا از مردم، زهر چشم بگیرد. به اشاره او، علاء الدوله، حاکم تهران، بازرگانانى را که در ماجراى نوز بلژیکى به حرم حضرت عبدالعظیم پناهنده شده بودند، احضار کرد و برخى از آنان، از جمله حاج سیدهاشم، تاجر خوش نام قند، را به فلک بست. به همین سبب، شهر
۱. اعظام قدسی، همان، ج ۱، صص ۱۲۸ – ۱۳۲
۲. او پسر کوچک میرزا حسن آشتیانى معروف بود که در نهضت تنباکو نقشى فعّال داشت.
۳. جهت اطلاع بیشتر ن.ک: ناظم الاسلام کرمانی، همان، ج ۱، صص ۳۲۴-  ۳۲۷
۴. ناظم الاسلام کرمانی، همان، ج ۲، ص ۳۳۲

به هم ریخت؛ بازارها بسته شد و مردم در «مسجدشاه» گرد آمدند. در پى این تجمع، مردم نیرو گرفتند و کشمکش بین طرف داران استبداد و عدالت خواهان، شدت گرفت.

sheykh - آغاز حرکت مردم علیه استبداد و پیروزی نهضت مشروطه
دولت به وحشت افتاد و با پا در میانى حاج میرزا ابوالقاسم امام جمعه، به طور موقت، قضیه فیصله یافت. حاج میرزا ابوالقاسم، داماد مظفرالدین شاه بود. او از جانب شاه به امامت جمعه ی تهران منصوب شده بود و از وى و دربار، پشتیبانى مى کرد.

به دنبال آزار و اذیت بازرگانان، در مسجد شاه، مجلسى بزرگ برپا شد. این تجمّع، با توطئه ی امام جمعه دربارى و عوامل او که پشتیبان نظام استبدادى بودند، به تشنّج کشیده شد و مأموران، با چوب و چماق به جان مردم افتادند. درپى این حادثه، اجتماع هاى بزرگى در منزل هاى علما برپا شد. به پیشنهاد آیت الله سیّدمحمّد طباطبایى، روحانیون و مردم، با حالت اعتراض تهران را ترک و در حرم حضرت عبدالعظیم تحصن کردند.

۵. مهاجرت صغریٰ

مهاجرت روحانیون و مردم به شهر ری و تحصن در صحن حضرت عبدالعظیم به مهاجرت صغریٰ مشهور است.
این مهاجرت، اوّلین مرحله ی اتحاد نیروهاى ضدّ استبداد بود. هر روز بر عده ی این مهاجران افزوده مى شد. عین الدوله براى بازگرداندن علما و مهاجران، به هر شیوه که متوسّل شد، نتیجه نگرفت. ۲ از آن جا

۱. اعظام قدسی، همان، ج ١، ص ۱۳۴ ؛ ناظم الاسلام کرمانی، همان، ج ۲، صص ۲۷۵

۲. کسروی، تاریخ مشروطه ی ایران، ص۶۶

که درباریان فاسد، مانع از رسیدن خبرهاى صحیح به مظفرالدین شاه بودند، مهاجران مجبور شدند سفیر عثمانى را واسطه قرار دهند و توسّط او، خواسته هاى خود را به گوش شاه برسانند.

مهم ترین آن خواسته ها به شرح ذیل بود:

ایجاد عدالت خانه در همه ی شهرها، براى رسیدگى به شکایت هاى مردم و برقرارى عدالت در جامعه.
عمل به قانون اسلامى، به طور دقیق و به دور از ملاحظه هاى شخصى. ۱
مظفرالدین شاه و عین الدوله اعلام کردند که با خواسته هاى مهاجران موافق هستند. بنابراین، این مهاجرت، پس از یک ماه، خاتمه یافت.

۶. مهاجرت کبریٰ

هنوز مدّت زیادى از بازگشت مهاجران نگذشته بود که معلوم شد عین الدوله به آنان وعده ی دروغین داده و در پى آن است که با ایجاد اختلاف در میان آنان و دستگیرى، تبعید و زندانى کردن رهبران قیام، جلوى حرکت هاى انقلابى دیگر را بگیرد. آیت الله طباطبایى چند بار به مظفّرالدین شاه نامه نوشت و خواسته هاى مردم و بى اعتنایى عین الدوله را به او یادآور شد.

امّا این نامه ها یا به دست شاه نرسید و یا به آن ها توجه نکرد. وقتی عین الدوله دستور دستگیرى و تبعید شیخ محمّد واعظ را داد، بین مردم و سربازان درگیرى پیش آمد و درنتیجه، چند نفر مجروح شدند و طلبه اى به نام سید عبدالحمید، به شهادت رسید. این حادثه، خشم مردم را برانگیخت و آنان جنازه ی سیّد را به مسجدى در مرکز شهر رساندند.

عین الدوله به سخت گیرى بیش تر پرداخت و تهران حالت حکومت نظامى به خود گرفت.

عین الدوله از علما خواست که به خانه هایشان بروند تا خواسته هاى آنان عملى شود. امّا رهبران مردم، پس از بحث و تبادل نظر، تصمیم گرفتند این بار در اعتراض به اقدام هاى دولت، به شهر مقدّس قم مهاجرت کنند. این مهاجرت که گسترده تر از مهاجرت قبل بود، به «مهاجرت کبری» معروف شد.

104761 421 - آغاز حرکت مردم علیه استبداد و پیروزی نهضت مشروطه
تحصّن در سفارت انگلیس

به موازات مهاجرت عدالت خواهان به قم، عدّه اى در باغ سفارت انگلیس گرد آمدند و به بسَت نشستند. سنتِ «بست نشینی» وتحصّن که از دىرگاه در اىران معمول بود، بیشتر در مساجد و زیارت گاه ها و اماکنی صورت مى گرفت که مورد احترام مردم قرار داشت و با باورهاى دینى آن ها سازگار بود. مشروطه خواهان،

۱. براى دریافت اطلاعات بیش تر ن.ک: کسروی، همان، ص ۷۱ ؛ ناظم الاسلام کرمانى، همان، ج ۲، ص ۲۹۶
۲. حاکم نظامى، محمد ولى تنکابنى بود: ن.ک: ملک زاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، ج ۱ – ۳ در یک مجلّد، ص ۳۵۷.

 بدون پناهندگى به سفارت  انگلستان ،می توانستند به  خواسته هاى خود دست یابند .  دولت انگلستان بر خلاف دولت روسیه که از دربار حمایت مى کرد، به ظاهر پشتیبان نهضت مشروطه بود. انگلستان، براى نیل به مقاصد و منافع  استعماری اش این سیاست را در پیش گرفته بود.

امّا کسانى که از سیاست پیچیده ی استعمار انگلستان درک روشنى نداشتند و نسبت به غرض هاى بیگانگان غافل بودند، از تجربه ی جنبش تنباکو، درس و عبرت لازم را نگرفتند. از این رو، سفارت انگلستان در تهران که آرزویى جز اخراج طرف داران روسیه را از دربار نداشت، عده اى از عامل هاى شناخته شده ی خود را در بین آزادى خواهان وارد و مردم را به تحصن در سفارت خانه تشویق کرد.

پیروزی نهضت و تشکیل مجلس شورای ملّى

هم راه با مهاجرت علماى تهران به قم، عالمان سایر شهرستان ها و مراکز ایالت ها نیز وارد میدان شدند و نهضت مردمى به اوج خود رسید. بخصوص، حضور شیخ فضل اللّه نورى، روحانى طراز اول تهران، در کنار آیت اللّه بهبهانی و آیت اللّه طباطبایی، بر استحکام قیام افزود.

با اوج گیرى نهضت، حکومت براى شنیدن خواسته هاى معترضان اعلام آمادگى کرد.

مهم ترین این خواسته ها عبارت بودند از:

۱. برکنارى عین الدوله از صدارت
۲. فراهم کردن زمینه براى بازگشت مهاجران به تهران
۳. ایجاد عدالت خانه

۱. رائین، انجمن هاى سرّى در انقلاب مشروطیت، ص ۸۹ . هم چنین ن.ک: نامور، برخى ملاحظات پیرامون تارىخ انقلاب مشروطیت،ص۷۶

۴. تشکیل دارالشّورا (مجلس نمایندگان) مظفرالدین شاه تسلیم خواسته هاى مردم شد. او عین الدوله را عزل کرد و فرمان تشکیل مجلس شوراى ملى را در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ صادرکرد. هفت روز بعد، علما، با استقبال پرشکوه مردم، از قم بازگشتند. شهر چراغانى و جشن شادى به پا شد و در ۲۸ مرداد، اولین دوره ی مجلس شورای ملّی با حضور نمایندگان تهران تشکیل گردید.

عدّه اى از سیاست مداران مشروطه خواه، به تدوین قانون اساسى پرداختند ۱. آنان با عجله آن را نوشتند و به امضاى مظفرالدین شاه رساندند. شاه، ده روز پس از امضاى قانون اساسى، درگذشت. به این ترتیب، کشور استبداد زده ی ما، با بهره گیرى از اندیشه هاى سیاسى عالمان بزرگ دینی، کوشش فرهیختگان جامعه و مجاهدت مردم، به حکومتى دست یافت که مى بایست براساس قانون اداره مى شد.

پاسخ بدهید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

96 ÷ = 16